به هر حال كتابهاى شانزده‌گانه مزبور و ديگر آثار طبى يونانى كه به زبان عربى ترجمه شده در دسترس دانشجويان و استادان طب قرار داشت و مورد درس و بحث و مطالعه و تحقيق و تعمق بوده بر آنها شروح ، تفاسير ، حواشى و تعليقات نوشتند ، از آنها مختصرات بوجود آوردند ، و حتى شكوك و ردود و حل شكوك بر آنها نوشتند ، اما چنان كه گفته شد نه به ترتيب و براساس برنامهء صحيح ترجمه گرديد ، و نه هيچ برنامه براى تعليم و تعلم دانش پزشكى وجود داشت .

--> - و پس از مجوسى ابن سينا كتاب ( قانون ) را مطابق روش و ترتيب كتاب مجوسى تاليف كرده و كتاب ( غنى و منى ) ابو منصور ، كتاب على بن ربن طبرى ، برخى كتب محمد بن زكرياى رازى - كه هرچند مفصل و مبسوط نمىباشد ، اما جامع و كامل است يعنى : مشتمل بر دو جزء ( شناخت بيماريهائى كه از سر تا قدم بر انسان عارض مىگردد ، و علم علاج ( شناخت درمان ) اين كتابها نيز به ترتيب كامل الصناعة نگاشته شده است . اما حاوى از محمد بن زكرياى رازى گرچه بسى مفصل و مبسوط مىباشد مع الوصف به ترتيب كتب علمى طبى و بر پايهء كامل الصناعة نگاشته نشده است حاوى عبارت از مجموعه‌ايست از نسخه‌هاى طبى كه دربارهء بيماريهاى گوناگون نوشته است رازى در هر مورد اقوال و آراء پزشكان نامدار را روايت كرده از شناخت بيمارى تا درمان و سپس قول اصح را با ذكر دليل خود پذيرفته است . اجمالا دربارهء ( حاوى ) دوگونه سخن گفته شده : برخى مىگويند مجموعه‌ايست از نسخه‌هاى طبى كه رازى در دوران زندگانى طبى آنها را يادداشت كرده است ، اما گروه ديگر گفته‌اند حاوى عبارت از مجموعه‌يى است از يادداشتها كه رازى آنها جمع‌آورى نموده تا يك كتاب كامل و جامع در طب بقيد نگارش و تاليف درآورد اما عمر او براى انجام اين كار وفا نكرده است ؟ و پس از رازى و ابن سينا و ابو منصور سيد اسماعيل جرجانى بزرگترين و جامع و كامل‌ترين كتاب طبى را به زبان پارسى نوشته است . نقص طب يونانى نه فقط از جهت فقدان كتب جامع نظير قانون و غيره مىباشد ، بلكه اساسا تا عهد جالينوس بسيارى از بيماريها هنوز ناشناخته بوده ، و طب عملى يونانيان نسبت به طب مدرسهء جنديشاپور كاملا مراحل نقص را مىپيموده است ، و چنان كه گفته شد بيشتر آثار استادان بزرگ طب نظرى و عبارت از كليات مسائل طبيعى بوده است . مدرسهء اسكندريه كه در حقيقت يك جنبش علمى احياكننده و تجديدكننده بود كارى نكردند جز شرح و تفسير كتب نظرى ابقراط و جالينوس . طب جامع و كامل و عملى مدرسه جنديشاپور ( يعنى : علم شناخت امراض كه از سر تا قدم بر هيكل طبيعى انسان عارض مىگردد ، و علم علاج ، و علم شناخت قواى ادويه اعم از گياهى ، معدنى و حيوانى و در جنب آن دانش « دام‌پزشكى » ) در قالب كتب طبى اسلامى ريخته‌شده ، و ترتيب و تبويب كتب طبى و درجات و تقديم و تاخير هر باب بر باب ديگر همه چيزهائى است كه بوسيلهء ايرانيان بنياد گرديده است . اين كار ايرانيان آن اندازه بىسابقه و تازه بود كه در بيان نامهاى بيماريها و داروها يا متوسل به زبان پارسىشده و نامهاى پارسى را گفته‌اند مانند : سرسام ، برسام ، خشك‌ريشه ، آتش پارسى و بسيارى از اين‌گونه ترجمهء ان النار الفارسيه ، و يا خود از تركيب دو يا چند كلمهء عربى براى يك بيمارى نامى ساخته‌اند مانند : ذات الجنب ، ذات الريه ، ذات الصدر و غيره . و حال آنكه نام هر بيمارى يا هر اصطلاح طبى - از اصطلاحات علمى - يا هر دارو كه در زبان -